Vikingler Ne Yerdi? Sofrada Balta Değil Kaşık Var!

Vikingler ne yerdi? Filmlerdeki uzun masaları, dev et parçalarını ve hiç boşalmayan içki kupalarını bir kenara bırakırsak gerçek Viking sofrası çok daha çeşitliydi. Tahıllar, lapalar, ekmekler, balık, et, süt ürünleri, sebzeler, yabani meyveler ve bal günlük beslenmenin parçaları arasındaydı. Menü ise yaşanılan bölgeye, mevsime, ekonomik duruma ve elde bulunan kaynaklara göre değişiyordu.  Çoğu Viking yalnızca denize açılan savaşçılardan ibaret değildi. Tarımla uğraşan, hayvan yetiştiren, balık tutan ve kış için yiyecek hazırlayan topluluklar vardı. Dolayısıyla Viking mutfağının başrolünde her gün düzenlenen görkemli ziyafetlerden çok, tencerenin dibini tutturmadan mevsimi atlatma becerisi bulunuyordu.

Tek Bir Viking Menüsü Yoktu

“Vikingler şöyle beslenirdi” demek kulağa kolay gelse de İskandinavya’nın tamamını tek bir sofraya oturtmak doğru olmaz. Kıyıda yaşayan bir topluluğun balığa erişimi daha fazlayken, iç bölgelerde yaşayan çiftçiler tahıllara, hayvan ürünlerine ve yerel bitkilere daha fazla dayanabiliyordu. Mevsim de sofranın gizli şefiydi; yazın toplanan ürünler kış için kurutuluyor, tuzlanıyor veya başka yöntemlerle saklanıyordu.  Arkeologlar bu mutfağı yalnızca daha sonraki dönemlerde yazılmış anlatılardan öğrenmiyor. Yerleşimlerde bulunan hayvan kemikleri, balık kalıntıları, tahıl taneleri, ocaklar ve atık tabakaları da sofranın geçmişine ilişkin önemli bilgiler sunuyor. Başka bir ifadeyle Vikinglerin çöpü, arkeologların oldukça iştahlı bir arşividir.

Lapa Sofranın Ağır Topuydu

Viking sofralarında tahılların önemli bir yeri vardı. Çavdar ve arpa öne çıkarken yulaf, darı ve buğday da yetiştiriliyordu. Ancak buğday daha az bulunan ve daha değerli kabul edilen bir üründü. Tahıllar yalnızca ekmek yapmak için değil, lapa ve bira hazırlamak için de kullanılıyordu. Arpa veya yulaftan hazırlanan lapalar günlük yaşamda pratik ve ulaşılabilir seçeneklerdi. İçine elma, yabani meyve veya farklı malzemeler eklenebiliyordu. Lapanın kıvamı, kullanılan tahıla ve eldeki malzemelere göre değişebildiği için her evin tenceresi aynı hikâyeyi anlatmıyordu. Süt, peynir altı suyu ya da yağ gibi eklemeler, sade bir öğünü daha doyurucu hâle getirebiliyordu. Üstelik büyük kazanlarda hazırlanabilmesi, kalabalık haneler için işi oldukça kolaylaştırıyordu. Kısacası Viking mutfağında lapa gösterişli değildi ama sofranın yükünü sessizce taşıyan çalışkan bir ekip arkadaşıydı. Bugün sosyal medyada “gecelik yulaf” adıyla şık kavanozlarda sunulan fikrin ataları, Viking tenceresinde çoktan mesaiye başlamış olabilir.

Ekmek Vardı, Fırın Her Evde Yoktu

Çavdardan ekşi mayalı, yoğun yapılı ekmekler hazırlanabiliyordu. Un, yumurta ve suyla yapılan küçük yassı ekmekler ise tava benzeri yüzeylerde veya ateş üzerinde pişiriliyordu. Ev tipi fırınların yaygınlaşması Viking Çağı’nın sonlarına doğru gerçekleştiği için her ekmek bugünkü gibi fırından kabarmış hâlde çıkmıyordu. Bu nedenle ekmeklerin biçimi, kıvamı ve pişirme yöntemi bölgeden bölgeye değişebiliyordu. İnce ve yassı ekmekler hem daha hızlı pişiyor hem de yolculuklarda taşınması daha kolay bir seçenek sunuyordu. Yoğun çavdar ekmekleri ise gösterişli görünmese de uzun süre tok tutan, dayanıklı bir sofra üyesiydi. Kısacası Viking ekmeği pastane vitrinine çıkmıyordu ama görevini sessizce ve oldukça ciddi biçimde yerine getiriyordu. Bal eklendiğinde bu küçük ekmekler daha tatlı hâle gelebiliyordu. Tabii o dönemde “glütensiz Viking ekmeği” etiketi bulunmuyordu; ürünün pazarlamasını büyük ihtimalle kokusu yapıyordu.

Deniz Varsa Balık Var

Vikingler ne yerdi? sorusunun yanıtı kıyı bölgelerinde büyük ölçüde balığa uzanır. Denizlerden ve iç sulardan farklı balık türleri yakalanıyor; ağlar, metal oltalar ve balık avlama araçları kullanılıyordu. Özellikle ringa balığı önemli bir seçenekti ve uzun süre dayanması için salamurada saklanabiliyordu. Balık, yalnızca günlük sofrayı değil, uzun yolculuklar ve kış hazırlıklarını da destekleyen dayanıklı bir besin kaynağıydı. Kurutulmuş veya tuzlanmış balıklar daha kolay taşınabildiği için deniz yolculuklarında da işe yarıyordu. Kısacası kıyıda yaşayan Vikingler için deniz yalnızca ulaşım yolu değil, oldukça cömert bir erzak dolabıydı. Yalnız bu dolabın kapağını açmak için biraz ağ, biraz sabır ve bolca soğuk hava gerekiyordu. Kuzey Norveç’te Viking Çağı insan kalıntıları üzerinde yapılan izotop incelemeleri, deniz ürünlerinin beslenmedeki payının zamanla arttığına işaret ediyor. Gotland, İzlanda ve kuzey İskoçya üzerine yapılan çalışmalar da balığın bazı topluluklarda ciddi bir protein kaynağı olduğunu gösteriyor. Ancak aynı sonuç bütün Viking bölgelerine uygulanamaz; örneğin Finlandiya'da ki Luistari topluluğunda tatlı su balıklarının düzenli tüketildiği saptandı.

Her Gün Et Şöleni Yoktu

Viking çiftliklerinde sığır, koyun, keçi, domuz ve kümes hayvanları yetiştiriliyordu. Hayvanlardan yalnızca et elde edilmiyordu; süt, yün, deri, kemik ve iş gücü de sağlanıyordu. Bu nedenle bir hayvanı hemen kesmek yerine ondan uzun süre farklı şekillerde yararlanmak daha mantıklı olabiliyordu. Domuzlar ise diğer çiftlik hayvanlarından farklı olarak ağırlıklı biçimde et için yetiştiriliyordu. Etin sofraya geliş sıklığı, ailenin ekonomik durumuna, mevsime ve eldeki hayvan sayısına göre değişebiliyordu. Büyük miktarda et daha çok şölenler, özel günler veya kesim dönemleriyle ilişkilendirilebilirdi. Günlük öğünlerdeyse tahıl lapaları, balık, süt ürünleri ve sebzeler çok daha düzenli misafirlerdi. Yani Viking sofrası her akşam ziyafet vermiyor, çoğu gün bütçesini oldukça dikkatli yönetiyordu. Et tüketiliyordu ancak filmlerdeki gibi her akşam masanın ortasında dev bir kızarmış hayvan bulunduğunu düşünmek yanıltıcı olur. Ziyafet sofrası ile sıradan çiftçi mutfağı aynı değildi. Kısacası Vikinglerin balta kullandığı doğru olabilir ama her baltanın hedefinde akşam yemeği yoktu.

Peynir Kışı Kurtarıyordu

Sığır, koyun ve keçilerden elde edilen süt; doğrudan tüketilebildiği gibi tereyağı ve peynire de dönüştürülüyordu. Bu işlemler, sütün daha uzun süre saklanmasını sağlıyordu. Özellikle bol tuzlu tereyağı, uzun kış aylarında önemli bir yağ ve enerji kaynağıydı. Peynir üretimi sayesinde kısa sürede bozulabilecek süt, daha dayanıklı ve taşınabilir bir yiyeceğe dönüşüyordu. Farklı süt türleri ve hazırlama yöntemleri de her bölgenin kendine özgü tatlar geliştirmesine katkı sağlayabiliyordu. Kısacası Viking mutfağında peynir yalnızca sofrayı güzelleştiren bir eşlikçi değil, kışa karşı hazırlanan yenilebilir bir güvenceydi. Yazın sağılan süt, doğru işlendiğinde aylar sonra bile tencereye yeniden misafir olabiliyordu. Buzdolabı bulunmadığı için süt ürünlerini korumak ciddi bir mutfak becerisi gerektiriyordu. Bugün peynir paketinin tarihine bakıp endişeleniyoruz; Vikingler ise bütün kışı planlıyordu. Mutfak yönetimi konusunda ajandaları yoktu ama işleri oldukça ciddiydi.

Tatlı Niyetine Orman

Şekerlik masada yoktu. Tatlılık çoğunlukla baldan, meyvelerden ve yabani yemişlerden geliyordu. Ahududu, yaban mersini, erik, yabani elma ve fındık gibi ürünler doğadan toplanabiliyordu. Bazı bölgelerde ceviz de bulunuyordu. Mevsiminde toplanan meyveler taze tüketilebildiği gibi kurutularak daha uzun süre saklanabiliyordu. Bu sayede yazın toplanan küçük bir meyve sepeti, kışın sofraya renk ve tat taşıyabiliyordu. Bal ise hem değerli hem de her zaman kolay ulaşılabilen bir ürün olmadığı için günlük kaşıklama malzemesinden çok, ölçülü kullanılan özel bir tatlandırıcıydı. Kısacası Vikinglerin tatlı büfesi doğadaydı; yalnız çalışma saatlerini mevsimler belirliyordu. Bal hem yiyecekleri tatlandırmakta hem de içecek hazırlamakta kullanılıyordu. Viking mutfağında tatlı krizinin çözümü paketli bisküvi değil, mevsime ve arıların çalışma programına bağlıydı.

Tuz, Duman ve Sabır

Kışın taze yiyeceğe erişim azalacağı için saklama yöntemleri büyük önem taşıyordu. Et ve balık kurutuluyor, tuzlanıyor veya salamurada korunuyordu. Süt ürünleri peynir ve tereyağına dönüştürülürken sonbaharda kesilen hayvanların kanı ve sakatatı da değerlendirilerek farklı yiyecekler hazırlanabiliyordu. Dumanlama ve kurutma gibi yöntemler, ürünlerin daha uzun süre dayanmasını sağlarken lezzetlerini de belirgin biçimde değiştiriyordu. Bu yüzden hazırlık dönemi yalnızca mutfak işi değil, bütün haneyi ilgilendiren ciddi bir kış planıydı. Yazın ve sonbaharın bereketi doğru saklanamazsa, kış sofrası kısa sürede oldukça sessizleşebilirdi. Kısacası Viking mutfağında sabır da en az tuz kadar önemliydi; çünkü bazı yiyeceklerin sofraya gelmesi için önce haftalarca uslu uslu beklemesi gerekiyordu. Bu yaklaşım yalnızca tasarruf değil, hayatta kalma meselesiydi. “Dolapta bir şey yok” cümlesinin Viking versiyonu, karlar altında aylarca sürebilirdi. Bu yüzden mutfakta israfın şansı oldukça düşüktü; eldeki ürünün neredeyse tamamı değerlendiriliyordu.

Kupada Ne Vardı?

Arpadan yapılan bira Viking Çağı’yla güçlü biçimde ilişkilidir. Farklı yoğunluklarda bira üretilirken daha güçlü çeşitler şölenlerde tüketilebiliyordu. Bal, su ve baharatlarla hazırlanan fermente bal içkisi de özel günlerle ilişkilendirilen içeceklerden biriydi. Üzüm şarabı biliniyordu ancak ithal edildiği için daha pahalı ve sınırlı bir üründü. İçeceklerin türü ve yoğunluğu; eldeki arpa, bal ve üretim imkânlarına göre değişebiliyordu. Günlük tüketimle şölen sofralarını aynı kefeye koymak, sıradan bir akşam yemeğini düğün menüsü sanmaya benzer. Gösterişli kupalar anlatılarda daha çok öne çıksa da her sofranın içecek listesi aynı derecede zengin değildi. Kısacası Viking kupası sürekli dolu değildi; bazen o da bir sonraki şöleni bekliyordu. Yani her Viking sabah akşam bal içkisi içmiyordu. Popüler kültür kupayı biraz fazla doldurmuş olabilir. Gerçek sofrada arpa lapası, tuzlu balık ve peynir; gösterişli içkilerden daha düzenli misafirlerdi.

Kılıçtan Çok Kaşık

Sonuç olarak Vikingler ne yerdi? Tahıl lapaları, çavdar ve arpa ekmekleri, balık, farklı etler, süt ürünleri, sebzeler, meyveler, yemişler ve bal tüketiyorlardı. Ancak sofra; coğrafyaya, mevsime, üretim imkânlarına ve toplumsal konuma göre değişiyordu. Günlük beslenmenin temelinde gösterişli şölenlerden çok, eldeki kaynakları verimli kullanmak ve kışa hazırlık yapmak bulunuyordu. Balıkçı kıyıda başka, çiftçi iç bölgede başka bir menüyle karşılaşabiliyordu; yani Viking mutfağının tek tip bir reçetesi yoktu. Bugün filmler masaya dev et parçalarını koysa da gerçek hayatın başrolünde çoğu zaman lapa, ekmek ve saklama kapları vardı. Anlaşılan Viking sofrasında en keskin araç her zaman kılıç değil, bazen açlığı yöneten tahta kaşıktı. Viking mutfağının gerçek başarısı tek bir efsanevi yemekte değil, sınırlı kaynakları bütün yıl boyunca değerlendirebilmesindeydi. Kısacası tarih onları kılıçlarıyla hatırlıyor olabilir; fakat günlük hayatlarını sürdüren asıl kahramanlar çoğu zaman tencere, tahıl ambarı ve tuz fıçısıydı.

Uyarı: Bu sitedeki içerikler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve herhangi bir sağlık hizmetinin yerine geçmez.