Bir Yiyeceği Yasaklamak Neden Daha Çok İstetiyor?

Bir yiyeceği yasaklamak neden daha çok istetiyor? “Artık çikolata yemiyorum” kararından birkaç saat sonra aklınıza sürekli çikolata geliyorsa mesele yalnızca irade olmayabilir. Belirli bir yiyeceği “asla yenmeyecek”, “kaçamak” veya “diyeti bozan” bir seçenek hâline getirmek, bazı kişilerde o yiyeceğe verilen dikkati artırabilir. Ancak önemli bir ayrım var: Her beslenme kısıtlaması aynı sonucu doğurmaz. Araştırmalar özellikle katı beslenme kuralları ve yiyecek düşüncelerini bastırmaya çalışma ile daha yoğun yiyecek isteği arasında ilişki olabileceğini gösteriyor. Yani bazen sorun çikolatanın kendisi değil, üzerine yapıştırdığımız büyük “YASAK” etiketi olabilir.

Yiyecek Yasaklanınca Zihinde Ne Değişiyor?

Bir şeyi düşünmemeye çalışmak için önce neyi düşünmememiz gerektiğini hatırlamamız gerekir.

“Çikolata düşünmeyeceğim.”

Bu cümlede bile çikolata zihinde çoktan sahneye çıktı. Yiyecek düşüncelerini bastırmanın etkisini inceleyen çalışmalarda, özellikle beslenmesini zaten yoğun biçimde kısıtlayan bazı kişilerde bu yaklaşımın daha sonra yiyecek düşüncelerini veya tüketimini artırabildiği görülmüştür. Ancak sonuç herkes için aynı değildir.

Yasak Koymak ile Tercih Etmemek Aynı Şey Değil

Şu iki cümleyi karşılaştıralım:

Katı kural:
“Bir daha çikolata yiyemem.”

Esnek karar:
“Çikolata yiyebilirim ama şu anda istemiyorum.”

İkisinde de o anda çikolata yenmeyebilir. Fakat ikinci cümlede seçim hakkı devam eder. Bir yiyeceğin zorunlu olarak yasaklandığı deneysel araştırmalarda, insanların o yiyeceği daha fazla düşünmesi ve istemesi mümkün olmuştur. İlginç biçimde, kendi tercihleriyle yememeyi seçenlerde istek artışı aynı şekilde görülmemiştir. Üstelik artan istek her zaman daha fazla tüketim anlamına da gelmemiştir.

Katı Kontrol ile Esnek Kontrol Arasındaki Fark

Beslenmede sınır olması ile her şeyi yasaklamak aynı yaklaşım değildir.

Yaklaşım	Düşünce Örneği	Olası Sonuç
Katı kontrol	“Tatlı kesinlikle yasak.”	Küçük bir sapma büyük hata gibi görülebilir
Esnek kontrol	“Tatlı beslenmemde zaman zaman olabilir.”	Seçim ve porsiyon üzerinde karar alanı bırakır
Ya hep ya hiç	“Bir tane yedim, diyet bozuldu.”	Planı tamamen bırakmaya yol açabilir
Planlı seçim	“Bir porsiyon yedim, sonraki öğün normal devam eder.”	Tek bir yiyeceği bütün düzenden ayırır

Araştırmalarda katı beslenme kontrolünün, esnek kontrol biçimlerine kıyasla daha fazla yiyecek isteği ve yeme üzerindeki kontrolün kaybolmasıyla ilişkili olabildiği gösterilmiştir. Bu yüzden “kontrollü beslenmek” ile “yasak listesi hazırlamak” aynı şey değildir.

“Pazartesiden Sonra Asla” Neden Riskli Bir Cümle?

Pazar günü şöyle bir karar aldığınızı düşünün:

“Yarından itibaren tatlı tamamen yasak.”

Bir anda bugün, tatlı yemek için “son fırsat” gibi görünebilir. Böylece normalde bir dilimle yetinebileceğiniz bir yiyecek, zihinde veda organizasyonuna dönüşebilir. Buradaki sorun tatlının sihirli biçimde daha lezzetli hâle gelmesi değildir. Yakında erişemeyeceğimizi düşünmek, yiyeceğe verdiğimiz önemi değiştirebilir.

Bir Yiyecek “Kaçamak” Olunca Ne Oluyor?

“Kaçamak yaptım.”

Bu ifade masum görünüyor ancak yiyeceği normal beslenmenin dışına çıkarıyor. Bir dilim pasta artık yalnızca pasta değildir:

Plan dışı → Kural ihlali → Diyet bozuldu → Nasıl olsa bozuldu

şeklinde ilerleyen bir düşünce zinciri oluşabilir.

Bir Öğün Bütün Diyeti Bozmaz

Beslenme alışkanlıkları tek bir öğünden oluşmaz. Bir restoranda tatlı yemek veya hafta sonu sevdiğiniz bir yiyeceği tercih etmek, önceki ve sonraki bütün seçimleri ortadan kaldırmaz. Katı kuralların sürdürülebilirliği neden zorlaştırabileceğini daha geniş açıdan görmek için "Diyetlerin Büyük Bölümü Neden Başarısız Oluyor?" yazımıza da göz atabilirsiniz.

Açlık ve Yasak Arasındaki Fark

Bazen yiyecek isteğinin nedeni yasak değil, gerçekten aç olmaktır. Uzun süre yemek yememek ve ardından sevilen bir yiyecekle karşılaşmak, durumu farklılaştırabilir.

Örneğin aynı anda şu üç düşünce ortaya çıkabilir:

“Çok açım.”

“Çikolata istiyorum.”

“Ama çikolata yasak.”

Bu durumda yiyecek isteğinin ne kadarının fiziksel açlık, ne kadarının katı kuraldan kaynaklandığını ayırmak kolay olmayabilir.

Her Kısıtlama Yiyecek İsteğini Artırır mı?

Hayır.

Bu konuda en kolay yapılan hatalardan biri “Bir yiyeceği azaltırsanız kesinlikle daha çok istersiniz” demektir. Uzun süreli enerji kısıtlamasını değerlendiren bir meta-analizde genel yiyecek isteğinin yanı sıra tatlı, yağlı ve nişastalı yiyecek isteklerinde azalma görülmüştür.  Dolayısıyla mesele yalnızca daha az yemek değildir. Daha önemli ayrım şurada olabilir: Planlı ve sürdürülebilir sınır mı, yoksa katı ve zihni sürekli meşgul eden yasak mı? Bu ayrım, konuyu “yasak olan her zaman daha çekicidir” gibi fazla basit bir açıklamadan kurtarır.

Tatlı İsteği Her Zaman Yasaktan Kaynaklanmaz

Tatlı isteğinin arkasında tek bir neden yoktur. Günlük alışkanlıklar, açlık, yiyeceğin görünür olması, stres, uyku düzeni ve belirli zamanlarla öğrenilmiş eşleşmeler de rol oynayabilir. Özellikle sürekli tatlı istemenin farklı nedenlerini merak ediyorsanız "Beyin Neden Sürekli Şeker İster? Tatlı Alarmı Çalıyor" yazımıza geçebilirsiniz. Bu içerikte de tatlı isteğini tek bir nedene indirgemek yerine açlık, uyku, stres ve alışkanlıklar birlikte ele alınıyor.

Yiyeceklere Koyduğumuz Katı Kuralları Nasıl Fark Ederiz?

Kendinize şu soruları sorabilirsiniz:

1. Bazı yiyecekleri tamamen “iyi” veya “kötü” diye ayırıyor muyum?
2. Yasakladığım yiyeceği normalden daha fazla düşünüyor muyum?
3. Bir kez yediğimde “Nasıl olsa diyet bozuldu” diyor muyum?
4. Ertesi gün telafi etmek için daha sert kurallar koyuyor muyum?
5. Yeme kararımı açlığa göre mi, kurala göre mi veriyorum?

Bu sorular bir test değildir. Ama bir yiyeceğin tabaktan çıkıp zihinde gereğinden fazla yer kaplayıp kaplamadığını anlamaya yardımcı olabilir.

Uyarı: Bu sitedeki içerikler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve herhangi bir sağlık hizmetinin yerine geçmez.